बहुरूपी तंबाखूपासून तरुणांनो सावधान!

“अरे यार, फक्त फ्लेवर्ड हुक्का आहे, यात तंबाखू नसते…” किंवा “ही सिगारेट नाही, साधा व्हेप (Vape) आहे, इट्स कूल…” किंवा “मावा किंवा गुटखा खाल्ल्याने टेन्शन कमी होतं आणि फोकस वाढतो…” असे संवाद आजकाल कॉलेज कट्ट्यांवर किंवा मित्रांच्या ग्रुपमध्ये सर्रास ऐकायला मिळतात. जर तुम्ही किंवा तुमच्या आजूबाजूला कोणी असा विचार करत असेल, तर आताच सावध होण्याची वेळ आली आहे. आज ‘जागतिक तंबाखू विरोधी दिना’च्या निमित्ताने आपल्याला या ‘बहुरूपी’ शत्रूचे खरे रूप वास्तवाच्या नजरेतून समजून घ्यायचे आहे जो अगदी नकळत तुम्हाला आपल्या जाळ्यामध्ये ओढू शकतो.

हा शत्रू आता जुन्या काळासारखा फक्त विडी, सिगारेट किंवा चुन्याच्या डबीत राहिलेला नाही. त्याने आता ‘कूल’, ‘ट्रेंडी’ आणि ‘फ्लेवर्ड’ रूप धारण केले आहे, जेणेकरून आजची तरुण पिढी त्याच्या जाळ्यात सहज अडकावी. म्हणूनच आजचा महत्वाचा इशारा आहे—”बहुरूपी तंबाखूपासून तरुणांनो सावधान!”

तंबाखूची नवीन ‘बहुरूपी’ रूपे
तरुणाईला आकर्षित करण्यासाठी तंबाखू उद्योगाने आपली उत्पादने बदलली आहेत, परंतु त्यातील घातकपणा तसाच आहे:

ई-सिगारेट्स आणि व्हेपिंग (Vaping):
दिसायला एखाद्या पेन किंवा पेनड्राईव्हसारखे आकर्षक असणारे हे गॅजेट्स अत्यंत धोकादायक आहेत. “यात धूर निघत नाही, फक्त वाफ आहे” हा दावा शुद्ध खोटा आहे. या वाफेमध्ये निकोटीनसोबतच फॉर्मल्डिहाइड (Formaldehyde) सारखी कर्करोग निर्माण करणारी रसायने आणि अतिसूक्ष्म धातूंचे कण असतात, जे थेट फुफ्फुसांना निकामी करतात (ज्याला वैद्यकीय भाषेत ‘EVALI’ म्हणतात).

फ्लेवर्ड हुक्का:
‘स्ट्रॉबेरी’ किंवा ‘मिंट’ फ्लेवरच्या नावाखाली हुक्का पार्लरमध्ये जाणारे तरुण मोठ्या संकटाला आमंत्रण देत आहेत. हुक्क्याच्या एका तासाच्या सेशनमध्ये सामान्य सिगारेटपेक्षा तब्बल १०० ते २०० पटीने जास्त धूर आणि कार्बन मोनॉक्साइड शरीरात जातो.

पॉश पाकिटांमधील मावा/गुटखा:
माऊथ फ्रेशनर किंवा सुगंधी सुपारीच्या नावाखाली लपवलेले हे पदार्थ थेट तोंडाच्या सबम्युकस फायब्रोसिस (Submucous Fibrosis) आणि पर्यायाने तोंडाच्या कर्करोगाला कारणीभूत ठरतात.

निकोटीनचा ‘माइंड गेम’ समजून घ्या!
जेव्हा तुम्ही कोणताही तंबाखूजन्य पदार्थ घेता, तेव्हा मेंदूमध्ये तात्पुरतं ‘डोपामाइन’ (आनंद देणारं केमिकल) रिलीज होतं. तुम्हाला वाटतं टेन्शन गेलं, पण खरं तर मेंदू त्या निकोटीनचा गुलाम बनत असतो. सध्याच्या ताणतणावपूर्ण आयुष्यात कमी वयात याच्या जाळ्यात अडकण्याची शक्यता आहे. सहज मिळणारे डोपामाईन त्या कृतीची सवय लावते.  
एकदा का ही सवय लागली की तुमचा मूड, तुमचा फोकस आणि तुमचं सुख-दुःख सगळं काही त्या एका सिगारेट किंवा माव्याच्या पुडीवर अवलंबून राहतं. आपल्या आयुष्याचा कंट्रोल एका कागदाच्या नळीच्या किंवा पुडीच्या हातात द्यायचा का? विचार करा!

तंबाखू सोडल्यानंतर शरीरात काय घडते? (Time-driven Benefits)
तंबाखू सोडण्याचा निर्णय घेणे व त्यावर ठाम राहणे हे बऱ्याच जणांना अवघड जाते मात्र  तुम्ही तंबाखूचे सेवन बंद करताच तुमचे शरीर स्वतःला पूर्ववत (Heal) करण्यास सुरुवात करते. विज्ञानाने सिद्ध केलेले हे काळाचे चक्र पुढीलप्रमाणे आहे:

तुम्ही शेवटची सिगरेट घेतली की नंतर पुढच्या काही मिनिटांतच चांगले परिणाम दिसायला सुरुवात होते –

✓ २० मिनिटांत: तुमचा रक्तदाब (Blood Pressure) आणि नाडीचे ठोके (Pulse Rate) सामान्य पातळीवर येतात.
✓ १२ तासांत: रक्तातील कार्बन मोनॉक्साइडची पातळी कमी होऊन ऑक्सिजनची पातळी सामान्य होते.
✓ २ आठवडे ते ३ महिन्यांत: रक्ताभिसरण (Blood Circulation) सुधारते आणि फुफ्फुसांची कार्यक्षमता ३० टक्क्यांपर्यंत वाढते.
✓ १ ते ९ महिन्यांत: खोकला आणि धाप लागणे लक्षणीयरीत्या कमी होते. फुफ्फुसांमधील ‘सिलिया’ (धूळ आणि जंतू साफ करणारे बारीक केस) पुन्हा सक्रिय होतात.
✓ १ ते २ वर्षात: हृदयविकाराचा (Heart Attack) धोका तंबाखू सेवन करणाऱ्यांच्या तुलनेत थेट ५०% कमी होतो.
✓ ५ ते १० वर्षांत: तोंडाचा, घशाचा आणि अन्ननलिकेच्या कर्करोगाचा धोका निम्मा होतो.
✓ १० वर्षांत:  फुफ्फुसाच्या कर्करोगाने होणाऱ्या मृत्यूचा धोका ५०% कमी होतो. मूत्राशय, अन्ननलिका आणि किडनीच्या कर्करोगाचा धोका देखील कमी होतो.
आणि
✓ १५ वर्षांमध्ये : तुमचं हृदय रोगाचा धोका एखाद्या कधीही धुम्रपान न केलेल्या व्यक्ती इतकाच राहतो.

म्हणून तुम्ही जेवढ्या लवकर धूम्रपान किंवा इतर तंबाखू सेवन बंद कराल तेवढे अधिक फायद्याचे असेल.

आई धूम्रपान करत असेल तर त्याचा परिणाम बाळावर होतो हे आपण जाणतो पण तुम्हालाही माहित आहे का की वडील धूम्रपान करत असते तरी देखील त्याचा परिणाम आईच्या गर्भातील बाळावर होत असतो. जीन्स मध्ये एपीजेनेटिक बदल घडल्याने हे परिणाम पुढच्या पिढीपर्यंत पोचत असतात. वडील धूम्रपान करत असतील तर त्या बाळाचा भविष्यामध्ये मधुमेह होण्याचा धोका वाढलेला असतो असे विविध अभ्यासावरून लक्षात आले आहे.

म्हणजेच सिगरेट किंवा तंबाखू सेवन बंद करणे हे स्वतःच्या आरोग्याबरोबरच पुढील पिढीच्या आरोग्यासाठी देखील खूप महत्त्वाचे आहे.

मदतीचा हात: प्रत्येक वैद्यकीय महाविद्यालयात ‘टीसीसी’ (TCC) केंद्रे
तंबाखू सोडणे ही केवळ एक ‘इच्छाशक्तीची’ गोष्ट नाही, तर ते एक वैद्यकीय आव्हान आहे; कारण निकोटीन हे थेट मेंदूला व्यसनाधीन बनवते. हीच गरज ओळखून राष्ट्रीय तंबाखू नियंत्रण कार्यक्रमांतर्गत (NTCP) एका मोठ्या सुविधेची निर्मिती करण्यात आली आहे.

आपल्या राज्यातील आणि देशातील प्रत्येक शासकीय आणि मान्यताप्राप्त वैद्यकीय महाविद्यालयात (Medical Colleges) ‘तंबाखू मुक्ती केंद्र’ म्हणजेच टोबॅको सेसेशन सेंटर (Tobacco Cessation Centre – TCC) कार्यरत आहेत.

या केंद्रांमध्ये तंबाखू, सिगारेट किंवा गुटखा सोडण्यासाठी तज्ज्ञ डॉक्टरांचे मोफत समुपदेशन (Counseling) आणि निकोटीन रिप्लेसमेंट थेरपी (NRT ) आणि इतर आवश्यक औषधोपचार पूर्णपणे मोफत किंवा अत्यंत सवलतीच्या दरात उपलब्ध करून दिले जातात. व्यसनातून बाहेर पडताना होणारा त्रास (Withdrawal Symptoms) कसा हाताळायचा, याचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण येथे दिले जाते.

व्यसनाचा विळखा तोडण्यासाठी प्रॅक्टिकल टिप्स
१. ३ मिनिटांचा नियम (The 3-Minute Rule):
जेव्हा तंबाखूची तीव्र इच्छा (Craving) होते, तेव्हा ती फक्त ३ ते ५ मिनिटे टिकते. त्या ३ मिनिटांच्या काळात स्वतःला डायव्हर्ट करा—थंड पाणी प्या, ३ दीर्घ श्वास घ्या किंवा १० ते १ उलटी गिनती करा. ती ३ मिनिटे शांतपणे काढली की तीव्र इच्छा ओसरते.

२. ‘ट्रिगर्स’ ओळखा आणि बदला:
तुम्हाला नेमकी कधी इच्छा होते? चहा पिऊन झाल्यावर की परीक्षेच्या टेन्शनमध्ये? ती तुमच्यासाठी धोक्याची वेळ ओळखा आणि त्या वेळेला स्वतःला व्यस्त ठेवा.

३. पर्याय शोधा (Healthy Substitutes):
तोंड रिकामं वाटल्यास बडीशेप, वेलची, किंवा च्युइंगम जवळ ठेवा.

४. ठामपणे ‘नाही’ म्हणा (Peer Pressure टाळा):
“एक झुरका मारल्याने काही होत नाही” असे म्हणणारे मित्र तुमचे हितचिंतक नसतात. ग्रुपमध्ये राहूनही “नाही, मला याची गरज नाही” असे ठामपणे सांगणे, हाच खरा अ‍ॅटिट्यूड आहे.

५. ‘Quit’ अ‍ॅप्सची मदत घ्या:
आजकाल मोबाईलमध्ये सिगारेट सोडायला मदत करणारी अनेक अ‍ॅप्स आहेत, जी तुम्ही किती पैसे वाचवले आणि तुमचं आरोग्य किती सुधारलं, याचा ट्रॅक ठेवतात.

६. राष्ट्रीय quitline ची मदत घ्या:
तंबाखू सोडण्याच्या राष्ट्रीय कार्यक्रमांतर्गत ही मोफत हेल्पलाइन सरकार मार्फत चालवली जाते. 1800-11-2356 या हेल्पलाइन द्वारे तंबाखू सोडण्यासाठी सर्व प्रकारची मदत तुमच्या मोबाईल मध्येच उपलब्ध आहे. तंबाखू सोडल्यानंतर पुन्हा पुन्हा इच्छा (craving) होत असेल तेव्हा इथून मदत घेता येते.

तरुण मित्र-मैत्रिणींनो…
कूल दिसण्यासाठी किंवा टेन्शन घालवण्यासाठी आपल्याला एखाद्या केमिकलच्या पाकिटाची किंवा धुराची गरज पडावी, इतके आपण कमजोर नक्कीच नाही. तुमची एनर्जी, तुमची स्वप्ने आणि तुमचे भविष्य या बहुरूपी तंबाखूच्या धुरामध्ये विरघळू देऊ नका.
तंबाखूची सवय लागली म्हणजे सर्व संपले असे नाही. आयुष्याच्या कोणत्याही टप्प्यावर तुम्ही सिगरेट किंवा तंबाखू बंद करण्याचे ठरवू शकता. कारण आरोग्यपूर्ण जगण्याचा हक्क प्रत्येकाला आहे.

आजच या बहुरूपी शत्रूला आपल्या आयुष्यातून गेट-आऊट म्हणूया! तंबाखू मुक्तीच्या या मोहिमेत सामील व्हा, जवळच्या वैद्यकीय महाविद्यालयातील TCC केंद्राला भेट द्या आणि एका निरोगी, व्यसनमुक्त आयुष्याची सुरुवात करा!

डॉ प्रिया प्रभू
शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय , मिरज.
drprdeshpande2@gmail.com

(पूर्वप्रसिद्धी max maharashtra link